Xose
Orteqa-i-Qassetin “İncəsənətin
dehumanizasiyası” üzrə .
İncəsənət, ədəbiyyat
və digər kreativ subkultura toplum tərəfindən birmənalı anlaşılma üçün nəzərdə
tutulmayıb. Yenilikdən söhbət gedirsə, hər hansı bir nümunə novatorluq
taksonuna iddialısa, onun “karantin”
periodu (uzun ya qısalığı bir çox amillərin təsiri altında olduğu üçün söz
konusu ola bilməz) keçməsi gərəkdir. Bundan əlavə istənilən yeni sənət nümunəsi
və ya bədii əsər insanların müəyyən qədər primitiv “mətbəx” senzindən də keçir.
Yəni tamaşaçının, oxucunun, dinləyicinin estetik zövqü onların gündəlik həzz
diapazonunun sərhədləri daxilində formalaşır. Əgər tabloda öz həqiqəti ilə səsləşmə
görməsə, öz estetik bucağına sığışdıra bilməsə
onu gözəl adlandırmayacaq, musiqi ona adət etdiyi fonik ahəngi
xatırlatmasa dinləməyəcək, kitabdan həyatına sızmalar olmasa oxumayacaq. O barədə
“münsiflər” çox birtərəfli. Müxtəlif format və dresskodlu əsərlərə fərqli, ilk
baxışdan qavranılmayacaq qədər çoxmənalı
olma hüququ tanıtmadan, öz sevimli “mətbəx
plitəsi” prizmasından nəzər salırlar.
“Predmetləri
görməkçün görmə aparatını o baxış bucağına sazlamaq lazımdır”. Yəni lazım gələrsə
obyektiv/okulyar dəyişilməlidir. Yoxsa konturları pozulmuş, qeyri-səhih, toran
bir görüntü duracaq gözünün qarşısında.
Reallıq, onun
yansıtması, qəbulu.
Bir az
fenomenologiya.
Fərz edin, məşhur
biri ölüm yatağındadır. Çarpayısının yanında xanımı və doktor, otağın bir
küncündə mətbuat işçisi ilə təsadüfən həmən gün onlara gələn rəssam durubdur.
Eyni hadisə müxtəlif şəxslər tərəfindən müxtəlif cür qavranılır. Reallıq
insanların sayı qədər hissələrə bölünüb müxtəlif yansıtmalar verir. Burada
olaya reaksiya baxımından ən uzaq qütblərdə duran iki pozisiya xanımla rəssamınkıdır.
Sanki onlar müxtəlif hadisələrin şahididir. Ərinin aqoniyasından ürəyi sökülən
qadın və fikirləri ilə burdan yüz millərlə uzaqda olan rəssam. Mətbuat
işçisi və həkim xidməti borclarını ödəyirlər.
Birinci yalnız hadisəni işıqlandırmaq üçün buradadır, hadisəyə heç bir
emosional bağlantısı yoxdur. Həkim usə xəstəsinin sağalmasını arzuladığı üçün bu
onu xanımın emosional durumuna yaxınlaşdırmasa da dilək sarıdan birləşdirir.
Bu da sizə
reallıq. Əgər o bizim onu qəbul etdiyimiz tərzdə və rəngdəsə, adının dəyişilməsinə
ehtiyac var o halda. Pirsin
“faneron”u daha kontekstə uyğun səslənir.
Reallıq – hamıya eyni təsir gücü ilə sirayət edə biləcək, hamıda eyni görüntü
yaradıb, eyni hisslər çağıracaq bir şey. Məs.müharibə reallıqdır. Hamını güldürən,
ağladan, incidən başqa bir nəsə - reallıqdır eynilə. Adi trivial həyat lövhələrisə
- yox, deyil.